Қазіргі таңда қоғам қауіпсіздігіне қатер төндіріп отырған өзекті мәселелердің бірі – деструктивті діни идеологиялардың таралуы. Мұндай ағымдар азаматтардың санасына әсер етіп қана қоймай, ұлттық құндылықтар мен қоғамдық тұрақтылыққа да сызат түсіруде. Әсіресе, діни сауаты төмен, өмірлік ұстанымы толық қалыптаспаған жастар мен әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтар олардың негізгі нысанына айналып отыр.
«Деструктив» ұғымы латынның destructio сөзінен шыққан. Мағынасы – бүлдіру, зиян келтіру, тұрақтылықты бұзу. Ал деструктивті діни ағымдар – адамның еркін шектеп, психологиялық ықпал арқылы оны өз идеологиясына тәуелді ететін ұйымдар. Мұндай топтардың басты ерекшелігі – адамды қоғамнан, отбасынан, ұлттық болмысынан оқшаулап, жетекшісіне көзсіз бағындыруға ұмтылуы.
Мамандардың пікірінше, деструктивті культтердің қаупі олардың діни ұстанымында ғана емес, адам санасын басқаруға бағытталған әдістерінде жатыр. Олар көбіне эмоциялық ықпал ету, психологиялық қысым көрсету, жалған рухани уәделер беру арқылы адамдарды өз қатарына тартады. Соның салдарынан адам тұлғалық еркіндігін жоғалтып, өмірлік шешімдерін өз бетінше қабылдай алмайтын күйге түседі.
Батыс зерттеушісі Уолтер Мартин өзінің «Культтер патшалығы» атты еңбегінде деструктивті культтерді «адамның еркін бұзып, оны белгілі бір топқа толық тәуелді ететін ұйымдар» деп сипаттайды. Мұндай ұйымдардың қызметі адамның рухани, психологиялық және әлеуметтік жағдайына ауыр зиян тигізеді.
Ғылыми ортада бұл ұйымдар «деструктивті культ», «деструктивті секта» ұғымдарымен де белгілі. Ал қоғам арасында жиі қолданылатын «секта» термині – негізгі діни бағыттан бөлініп шыққан, өзіндік жабық қағидалары бар топ дегенді білдіреді. Неміс әлеуметтанушысы Э.Трёльч мұндай ұйымдардың ерекшелігі ретінде олардың қоғамнан оқшаулануға ұмтылуын, өзіндік ішкі тәртіп орнатуын және сыртқы ортаны мойындамауын атап көрсеткен.
Деструктивті ұйымдардың тағы бір сипаты – сырт көзге дінге ұқсап көрінуі. Олар діни рәсімдерді пайдаланып, өздерін «ақиқат жолдағы қауым» ретінде таныстырады. Алайда олардың негізгі мақсаты – адамды рухани жетілдіру емес, керісінше оны психологиялық тәуелділікке түсіру.
Мұндай ағымдардың қоғамға қауіпті екенін айқындайтын бірнеше негізгі белгі бар.
Біріншіден, харизмалық көшбасшы феномені. Көп жағдайда ұйым белгілі бір тұлғаның айналасына топтасады. Ол өзін ерекше қасиетке ие адам ретінде көрсетіп, өзгелердің өміріне толық ықпал етуге тырысады.
Екіншіден, жабықтық пен оқшаулану. Мұндай топтар өз мүшелерін қоғамнан, туыстарынан, тіпті отбасынан алыстатуға әрекет етеді. Кей жағдайда адамдар ұйым мүддесі үшін мүлкінен, жұмысынан, әлеуметтік ортасынан айырылып жатады.
Үшіншіден, психологиялық манипуляция кең қолданылады. Ұзақ уақыттық уағыздар, бір сөзді қайталай беру, гипнозға ұқсас тәсілдер, эмоционалдық қысым – мұның барлығы адамның еркін әлсіретіп, ұйымға тәуелді етуге бағытталған.
Төртіншіден, ақырзаман идеяларын насихаттау. Көптеген деструктивті ұйымдар адамдарды қорқыныш арқылы басқаруға тырысып, «ақырзаман жақын», «тек біз ғана құтыламыз» деген түсініктерді алға тартады.
Мұндай ағымдардың арбауына көбіне өмірлік қиындыққа тап болған адамдар түседі. Отбасындағы түсініспеушілік, жұмыссыздық, рухани жалғыздық, әлеуметтік қолдаудың болмауы – мұның бәрі адамды психологиялық тұрғыдан әлсіз етеді. Ал деструктивті ұйымдар осы әлсіз тұстарды шебер пайдаланып, «қолдау», «бауырластық», «рухани тыныштық» ұсынамыз деген желеумен өз қатарына тартады.
Әсіресе, жастардың интернет кеңістігіндегі бақылаусыз ақпаратқа тәуелді болуы алаңдатады. Әлеуметтік желілер мен түрлі платформалар арқылы жалған діни уағыздар таралып, ұлттық дүниетаным мен дәстүрлі құндылықтарға күмән келтіретін идеялар насихатталуда. Бұл – қоғамның рухани қауіпсіздігіне төнген үлкен қатер.
Сондықтан деструктивті діни ағымдардың алдын алуда ең маңызды құрал – діни сауаттылық пен ұлттық тәрбиені күшейту. Жастарға дәстүрлі рухани құндылықтарды дәріптеу, отбасы институтын нығайту, сыни ойлау қабілетін қалыптастыру – бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.
Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан рухани жолы – дәстүрлі ислам мен ұлттық құндылықтардың үйлесімі. Ата-бабамыз ұстанған ханафи мәзһабы мен матуриди сенімі халықты бірлікке, сабыр мен парасатқа үндеді. Осы рухани негізді сақтау – қоғам тұрақтылығының кепілі.
Діни қауіпсіздік – тек мемлекеттің ғана емес, әрбір азаматтың жауапкершілігі. Ұлттық болмыс пен рухани тұтастықты сақтау үшін әр отбасы, әр ұстаз, әрбір қоғам мүшесі ортақ іске үлес қосуы қажет. Сонда ғана біз жастарымызды жат идеологиялардың ықпалынан қорғай аламыз.
