Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан үшін жаңа тарихи кезең басталды. Елдің сыртқы әлеммен байланысы күшейіп, мәдени, экономикалық және діни қарым-қатынастар кеңейді. Алайда ашық қоғам жағдайында елімізге әртүрлі діни ағымдар да еркін ене бастады. Солардың қатарында алғашқыда өзін бейбіт әрі «дінді насихаттаушы» топ ретінде көрсеткен «Таблиғи жамағат» қозғалысы да болды.
Уақыт өте келе бұл ұйымның шынайы мақсаты мен ұстанымдары қоғам назарын аударып, оның қызметіне құқықтық тұрғыда баға берілді. Нәтижесінде 2013 жылғы 26 ақпанда Астана қаласы Сарыарқа аудандық сотының шешімімен «Таблиғи жамағат» ұйымының қызметіне Қазақстан аумағында тыйым салынды. Бұған ұйым қызметіндегі діни алауыздықты күшейту қаупі, шетелдік орталықтарға тәуелділік және қоғам тұрақтылығына кері ықпал етуі себеп болды.
«Таблиғ» сөзі араб тілінен аударғанда «жеткізу», «хабарлау» деген мағынаны білдіреді. Ұйым мүшелері өздерін халықты дінге шақырушылар ретінде таныстырғанымен, олардың діни түсіндіру әдістері мен ұстанымдары Қазақстандағы дәстүрлі ислам жолымен толық сәйкес келе бермейді.
Мамандардың пікірінше, «Таблиғи жамағат» Үндістанда пайда болған Деобанд мектебімен тығыз байланысты. Деобанд бағыты XIX ғасырда ағылшын отаршылдығы күшейген кезеңде Үндістан мұсылмандарының діни білімін сақтап қалу мақсатында қалыптасты. 1866 жылы Деобанд қаласында ашылған «Дарул-улум Деобанд» медресесі кейін ірі діни орталыққа айналды. Оның негізін қалаушылардың қатарында Мәулана Мұхаммед Қасым Нанотауи мен Мәулана Рашид Ахмад Гангохи сынды ғалымдар болды.
Деобанд мектебі ханафи мәзһабына сүйенгенімен, сенім мәселесінде кейде матуриди, кейде ашғари көзқарастарын ұстанып, бірізді жүйе қалыптастыра алмады деген пікірлер бар. Кейін бұл мектептің кейбір өкілдері сәләфилік бағыттағы ғалымдардың еңбектеріне сүйеніп, дәстүрлі сенім негіздерінен алшақтай бастады.
Сонымен қатар деобандтықтар кейбір халықтық діни дәстүрлерге, соның ішінде мәуліт өткізуге, әулиелерге зиярат жасауға сын көзбен қарайды. Музыка, сурет, теледидар секілді заманауи мәдени элементтерге де шектеу қоюды қолдайды. Кей елдерде олардың саяси белсенділігі де байқалған. Тарихта Деобанд бағытының ықпалынан «Таблиғи жамағат» пен «Талибан» қозғалыстарының қалыптасқаны айтылады.
Ал «Таблиғи жамағат» қозғалысы XX ғасырдың басында Үндістанда халық арасында діни белсенділікті күшейту мақсатында құрылды. Оның негізін қалаған Мәулана Мұхаммед Ильяс Кандеһләуи мұсылмандарды намазға, діни өмірге қайта шақыруды көздеді. Ұйым мүшелері арнайы уағыз сапарларына шығып, халық арасында насихат жүргізуді негізгі әдіс ретінде қабылдады.
Олардың ең кең таралған тәжірибесі – 3 күндік, 40 күндік немесе 4 айлық сапарларға шығу. Алайда мұндай жүйенің ислам шариғатында нақты негізі жоқ екені жиі айтылады. Сонымен қатар бұл әрекеттер кей жағдайда отбасы алдындағы жауапкершілікті екінші орынға ысырып қоюға алып келетіні сынға алынады.
Дінтанушылар «Таблиғи жамағаттың» негізгі кемшіліктерінің бірі ретінде діни ілімге үстірт қарауын атап көрсетеді. Ұйым өкілдері терең ақида, фиқһ, хадис ілімдерінен гөрі уағыз бен сапарға көбірек мән береді. Кей жағдайда әлсіз немесе күмәнді хадистер мен түрлі қиссаларды насихатта қолданатыны да сынға себеп болған.
Тағы бір ерекшелік – олардың ұлттық салт-дәстүрге көзқарасы. Кейбір өкілдері қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрпын «бидғат» ретінде бағалап, дәстүрлі мәдениетті қабылдай бермейді. Бұл көзқарас қазақ қоғамының рухани болмысымен үйлеспейді.
Жалпы, Деобанд мектебі мен «Таблиғи жамағат» бір-бірімен тарихи тұрғыда байланысты болғанымен, қызмет тәсілдері мен ықпал ету әдістерінде айырмашылықтар бар. Деобанд мектебі негізінен медресе мен діни білім жүйесіне сүйенсе, «Таблиғи жамағат» халық арасындағы насихат пен сапарларға басымдық береді. Бірақ екі бағытқа да ортақ сын – дәстүрлі діни және мәдени құндылықтарға күмәнмен қарауы.
Қазақстан үшін діни тұрақтылық пен рухани бірлік – аса маңызды құндылық. Қазақ халқы ғасырлар бойы ханафи мәзһабы мен матуриди сенімін ұстанып, дінді ұлттық дәстүрмен сабақтастыра білді. Сондықтан діни мәселеде сырттан келген ағымдарға сыни көзқараспен қарап, дәстүрлі рухани негізді сақтау маңызды.
Мамандардың айтуынша, жастардың түрлі діни ағымдардың ықпалына түсіп кетпеуі үшін ең алдымен діни сауаттылықты арттыру қажет. Дінді сенімді ақпарат көздерінен үйреніп, ұлттық құндылықтарды дәріптеу – қоғамның рухани тұтастығын сақтаудың басты жолы.
Дәстүрлі ислам – бірлікке, білімге және татулыққа үндейтін жол. Сондықтан ата-бабадан жеткен рухани мұраны сақтау мен діни тұрақтылықты нығайту – барша қоғамның ортақ міндеті.
