Ғалымдар XXI ғасырды ақпарат ғасыры деп атайды. Шынында да, бүгінгі бала бұрынғы ұрпаққа қарағанда әлдеқайда көп ақпараттың ортасында өмір сүріп жатыр. Бір ғана смартфон арқылы әлемнің кез келген нүктесіндегі мәліметті бірнеше секунд ішінде тауып алуға болады. Алайда ақпараттың көп болуы білімнің көп екенін білдірмейді. Керісінше, сол ақпараттың арасынан қажеттісін таңдай білу, оны талдау, саралау және дұрыс қорытынды жасау барған сайын маңызды бола түсуде.
Осы тұрғыдан алғанда оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыру – қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі. Зерттеу дағдысы дегеніміз не? Бұл – оқушының белгілі бір мәселе төңірегінде сұрақ қоя білуі, оған жауап іздеуі, түрлі дереккөздерді пайдалануы, бақылау жүргізуі, ақпаратты талдауы және өз қорытындысын шығара алуы. Басқаша айтқанда, зерттеушілік дағды баланың дайын ақпаратты қабылдаушы емес, жаңа білімді іздеуші тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Бүгінгі еңбек нарығында да дәл осындай қасиеттер жоғары бағаланады.
Дүниежүзілік экономикалық форум жариялаған зерттеулерде болашақ маманнан талап етілетін негізгі қабілеттердің қатарында сыни ойлау, шығармашылық көзқарас, мәселелерді шешу және зерттеу жүргізу дағдылары аталған. Демек мектепте қалыптасқан зерттеушілік қабілет баланың келешектегі кәсіби табысының да маңызды негізіне айналады. Педагогикалық тәжірибе көрсеткендей, оқушыға дайын білімді бере салу оңай. Бірақ оның өздігінен ізденуіне мүмкіндік жасау әлдеқайда тиімді. Өйткені адам өзі іздеп тапқан ақпаратты жақсырақ түсінеді және ұзақ уақыт есте сақтайды. Сондықтан қазіргі сабақтарда жобалық оқыту технологиясына ерекше көңіл бөлініп келеді. Жобалық оқыту – оқушылардың нақты бір мәселені зерттеп, оның шешу жолдарын ұсынуына негізделген әдіс. Мұндай жұмыстар барысында оқушылар ақпарат жинайды, салыстырады, талдайды, тәжірибе жасайды, сауалнама жүргізеді және өз жұмыстарын көпшілік алдында қорғайды.
Қазіргі мектептерде жобалық оқыту әртүрлі бағытта жүзеге асырылуда. Бір оқушы туған өлкесінің тарихын зерттесе, енді бірі экологиялық мәселелерді зерделейді. Кейбірі әлеуметтік сауалнама жүргізсе, тағы бірі ғылыми тәжірибе жасайды. Осындай жұмыстар арқылы оқушы тек білім алып қоймайды, өмірмен байланыс орнатуды үйренеді. Мәселен, экология тақырыбындағы жобамен айналысқан оқушы өз ауылындағы немесе қаласындағы қоршаған орта жағдайын зерттей алады. Ол тұрғындар арасында сауалнама жүргізіп, мәселенің себептерін анықтап, шешу жолдарын ұсынуы мүмкін. Мұндай жұмыс баланың азаматтық жауапкершілігін қалыптастырып қана қоймай, қоғамдағы өз орнын сезінуге мүмкіндік береді.
Бүгінде халықаралық PISA зерттеулерінің нәтижелері де оқушылардың алған білімін өмірлік жағдайда қолдану қабілетіне баса назар аударады. Сондықтан мектеп бағдарламасында тек теориялық біліммен шектелу жеткіліксіз. Оқушы нақты мәселелерді шешуге дағдылануы керек. Бұл міндетті жүзеге асыруда жобалық оқыту технологиясының орны ерекше. Әрине, зерттеушілік қызметті ұйымдастыру белгілі бір қиындықтарды да талап етеді. Ең алдымен мұғалімнің өзі зерттеу мәдениетін меңгерген болуы қажет. Сонымен қатар оқушыға бағыт-бағдар беріп, оның қызығушылығын оята білу маңызды. Кейде оқушылар зерттеу тақырыбын таңдауда немесе ақпарат жинауда қиналуы мүмкін. Мұндай жағдайда мұғалім кеңесші әрі серіктес ретінде қолдау көрсетуі тиіс.
Зерттеу жұмыстарының нәтижелі болуы ата-аналардың қолдауына да байланысты. Егер ата-ана баласының ізденісіне қызығушылық танытып, оның еңбегін бағалай білсе, оқушының ынтасы арта түседі. Сондықтан зерттеушілік мәдениетті қалыптастыру мектеп пен отбасының ортақ міндеті деуге болады. Қазіргі жастардың көпшілігі әлеуметтік желілер мен интернетті белсенді пайдаланады. Бұл жағдайды білім беру мақсатында тиімді қолдануға болады. Сандық технологиялар оқушыларға әлемдік ғылыми ақпараттарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Электронды кітапханалар, білім беру платформалары, ғылыми дерекқорлар зерттеу жұмыстарын жүргізуді бұрынғыдан әлдеқайда жеңілдетті.
Алайда интернеттен алынған кез келген ақпараттың шынайылығын тексеру қажеттігін де ұмытпаған жөн. Сондықтан оқушыларды ақпараттық сауаттылыққа үйрету зерттеушілік дағдыларды қалыптастырудың маңызды бөлігі. Бүгінгі таңда еліміздің көптеген мектептерінде ғылыми жобалар байқауы, пәндік олимпиадалар, дебат турнирлері мен түрлі интеллектуалдық сайыстар ұйымдастырылып келеді. Мұның барлығы оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамытуға бағытталған маңызды алаңдар. Осындай шараларға қатысқан балалардың өзіне деген сенімі артып, жаңа белестерді бағындыруға ұмтылатыны байқалады.
Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсынұлы «Білімді болуға оқу керек, бай болуға кәсіп керек, күшті болуға бірлік керек» деген еді. Бүгінгі білімнің өзі үздіксіз ізденісті талап етеді. Сондықтан оқушыны ерте жастан зерттеуге баулу – оның болашақтағы табысты тұлға болып қалыптасуына жасалған маңызды қадам. Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушыға дайын білім берумен ғана шектелмей, оны өздігінен ізденуге, ақпаратты саралауға, сыни тұрғыдан ойлауға және өмірлік маңызды шешімдер қабылдауға үйрету. Өйткені бүгінгі қоғамда ақпараттың көлемі күн сайын артып келеді. Мұндай жағдайда оқушының қанша ақпарат білетіні емес, сол ақпаратты қалай пайдалана алатыны маңызды.
Сондықтан зерттеушілік дағдыларды қалыптастыру – заман талабы ғана емес, сапалы білім берудің негізгі көрсеткіштерінің бірі. Зерттеушілік қызметке тартылған оқушы кез келген мәселенің мәніне үңілуге, сұрақ қоюға, дәлел іздеуге және қорытынды жасауға үйренеді. Бұл қасиеттер оның оқу үлгеріміне ғана емес, тұлғалық дамуына да оң әсер етеді.
Жоба барысында оқушылар теориялық білімді тәжірибемен ұштастырып, нақты мәселелерді шешуге талпынады. Олар өз бетінше ақпарат іздейді, зерттеу жүргізеді, нәтижелерін саралап, көпшілік алдында қорғауға машықтанады. Нәтижесінде оқушының зерттеушілік мәдениеті қалыптасып, шығармашылық әлеуеті ашылады. Сонымен қатар жобалық жұмыстар оқушылардың жауапкершілік сезімін арттырып, ұжыммен жұмыс істеу, уақытты тиімді жоспарлау, көшбасшылық және коммуникативтік дағдыларын дамытуға ықпал етеді.
Зерттеушілік дағдысы қалыптасқан оқушы – болашақта өзгермелі өмір жағдайына тез бейімделетін, жаңа білімді өздігінен игере алатын, шығармашылықпен ойлайтын және қоғамдық дамуға үлес қоса алатын тұлға. Ал мұндай тұлғаны қалыптастыру жолындағы басты міндеттердің бірі – мектеп қабырғасында зерттеуге негізделген оқыту ортасын құру. Өйткені ізденуге үйренген бала ғана өмір бойы білім алуға ұмтылады, ал білімге құштар ұрпақ – елдің ең үлкен байлығы мен жарқын болашағының кепілі.
