Сыбайлас жемқорлық – қоғамның құқықтық негіздерін әлсірететін, азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін төмендететін қауіпті құбылыс. Әсіресе, сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық әділ сот төрелігінің негізгі қағидаттарына тікелей нұқсан келтіреді. Сондықтан сот жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу – құқықтық мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.
Сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлықтың ерекшеліктері:
Сот жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық көбінесе келесі әрекеттер арқылы көрініс табады:
- сот актілерін қабылдауға заңсыз ықпал ету;
- пара алу немесе пара беру;
- қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану;
- мүдделер қақтығысын жасырын түрде пайдалану.
Мұндай заңсыз әрекеттер сот билігінің тәуелсіздігі мен бейтараптығына күмән туғызып, азаматтардың сот жүйесіне деген сенімін әлсіретеді.
Сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың құқықтық негіздері. Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың құқықтық негіздері Конституциямен, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңмен және өзге де нормативтік құқықтық актілермен реттеледі.
Сот жүйесінде бұл талаптар:
- судьялардың Әдеп кодексі;
- сот қызметкерлерінің мінез-құлық стандарттары арқылы нақты айқындалған.
Алдын алу шаралары. Сот жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу келесі негізгі бағыттар бойынша жүзеге асырылады:
Ашықтық пен жариялылықты арттыру. Сот процестерінің ашық түрде өткізілуі, сот актілерінің электрондық форматта жариялануы, ақпараттық жүйелерді кеңінен пайдалану сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін едәуір төмендетеді.
Кадрлық саясаттың ашықтығы. Судьяларды іріктеу, тағайындау және олардың қызметін бағалау рәсімдерінің әділ әрі ашық болуы сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға оң ықпал етеді.
Бақылау және ішкі аудит. Ішкі бақылау тетіктерін жетілдіру, тәуелсіз тексерулер жүргізу арқылы заң бұзушылықтардың алдын алуға мүмкіндік туады.
Сот жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың алдын алу – кешенді әрі үздіксіз жүргізілетін процесс. Ашықтық, әділдік, жауапкершілік және заң үстемдігі қағидаттарын сақтау арқылы ғана қоғамның сотқа деген сенімін нығайтуға болады.
Әділ сот – құқықтық мемлекеттің негізі, ал сыбайлас жемқорлықтан ада сот жүйесі – қоғам дамуының кепілі.
